TR ETS nasıl işleyecek?

Bir tesisin TR ETS'ye girip girmediği iki soruya verilen cevapla belirleniyor: Faaliyeti yönetmelikte sayılan faaliyetlerden biri mi, ve yıllık emisyonu hangi kategoriye düşüyor? Pilot dönemde bunlara üçüncü bir soru ekleniyor: Tesis, Kurul'un pilot için seçtiği beş sektörden birinde mi?

Üç kategori, tek eşik

27 Ağustos 2026'da yürürlüğe giren Türkiye Emisyon Ticaret Sistemi Yönetmeliği, tesisleri yıllık emisyonlarına göre üç kategoriye ayırıyor. Hesapta biyokütleden kaynaklanan CO₂ dışarıda bırakılıyor, başka bir tesise transfer edilen CO₂ ise dahil ediliyor.

Bu kategorilere girebilmek için önce tesisin, yönetmeliğin ekinde sayılan faaliyetlerden birini, ekte belirtilen kapasite eşiğinin üzerinde yürütmesi gerekiyor. Listede yakıt yakma, petrol rafinajı, demir-çelik, diğer metaller, klinker, cam, seramik, kâğıt-karton ve çeşitli kimyasalların üretimi yer alıyor. Okullar, üniversiteler, hastaneler, savunma sanayii tesisleri ile Ar-Ge tesisleri ve yalnızca biyokütle kullanan tesisler ETS dışında tutuluyor. Doğal gaz ve ham petrol iletimi ile depolama faaliyetleri ise ilk uygulama döneminin sonuna kadar kapsam dışı.

Pilotun beş sektörü

Yönetmelik pilot dönemin ayrıntılarını Karbon Piyasası Kurulu'na bırakmıştı. Kurul, 3 Eylül 2026'da duyurulan KPK/2026/1 sayılı kararıyla pilotu 2026 ve 2027 yıllarının emisyonlarını kapsayacak şekilde belirledi ve kapsamı beş sektördeki B ve C kategorisi tesislerle sınırladı:

Elektrik üretimi

Çimento (klinker)

Demir-çelik

Alüminyum

Gübre

Seçimin mantığı açık. Elektrik, Türkiye'nin en büyük emisyon kaynağı. Diğer dört sektör ise AB'nin SKDM kapsamındaki ürün gruplarıyla neredeyse bire bir örtüşüyor. Yani pilot, hem en büyük emisyon hacmini hem de AB'ye ihracatta karbon maliyetiyle karşılaşacak sektörleri önceliklendiriyor. Cam, seramik, kâğıt ve rafineri gibi yönetmelik kapsamındaki diğer faaliyetler pilot dışında kalıyor, ancak izleme ve raporlama yükümlülükleri devam ediyor.

Pilot dönemde ücretsiz tahsisat oranı yüzde 100. Bu, "herkese emisyonu kadar bedava tahsisat" anlamına gelmiyor. Oran, kıyas değerleriyle hesaplanan tahsisata uygulanıyor. Kıyas değerinden daha kötü performans gösteren bir tesis, oran yüzde 100 olsa bile açık verir. Bu hesabı bir sonraki derste yapacağız.

İlk takvim

27 Ağustos 2026 ETS Yönetmeliği yürürlüğe girdi.

3 Eylül 2026 KPK/2026/1 ile pilotun kapsamı ve süresi ilan edildi.

27 Ekim 2026 Pilot kapsamındaki tesisler için izleme metodolojisi planlarının son teslim tarihi (altı aya kadar uzatılabilir).

30 Nisan 2027 2026 yılı doğrulanmış emisyon raporlarının teslimi.

Kasım sonu (her yıl) Doğrulanmış emisyonlara karşılık tahsisat teslimi.

Sektörde yaygın okuma, 2026'nın ağırlıklı olarak veri ve sistem altyapısının oturtulduğu bir yıl olacağı, fiyatın ise 2027 ile birlikte anlam kazanacağı yönünde. Teslim takviminin her yıl için ayrıntısı Kurul kararlarına ve Başkanlık duyurularına bağlı olduğundan, uyum ekiplerinin bu duyuruları düzenli takip etmesi gerekiyor.

Eşiğin hemen altında olmak

45.000–55.000 ton bandındaki tesisler için eşik ayrı bir yönetim başlığı. Birkaç noktaya dikkat etmek gerekiyor:

Kategori A olmak yükümlülüksüz olmak demek değil. İzleme, raporlama ve doğrulama sürüyor. Üstelik veriler, üretim artışıyla eşiğin ne zaman aşılacağını Başkanlığa da gösteriyor.

Emisyon yıldan yıla dalgalanır. Kapasite kullanımı yüksek bir yıl, bir tesisi B kategorisine taşıyabilir. Yatırım planında kapasite artışı olan tesisler, artışın kategori üzerindeki etkisini önceden hesaplamalı.

Tesisi bölerek eşiğin altında kalmak işe yaramaz. Tesis tanımı aynı sahadaki teknik olarak bağlantılı faaliyetleri birlikte ele alır. Yapay bölünme, denetimde hem kategori düzeltmesine hem de izinsiz faaliyet yaptırımlarına yol açabilir.

Biyokütle hesabı eşiği değiştirebilir. Alternatif yakıt kullanan bir tesiste biyokütle oranının doğru belirlenmesi, emisyonun eşik altında mı üstünde mi hesaplanacağını etkileyebilir. Ancak biyokütle oranı için laboratuvar analizleriyle desteklenmiş, doğrulanabilir veri gerekir.

Eşiğin üstünde olmak

B ve C kategorisindeki tesisler için pilot dönemin asıl değeri, cezaların yüzde 80 indirimli olduğu bir ortamda sistemi deneme fırsatıdır. Bu dönemde yapılabilecek en akıllıca iş, izleme planını sağlamlaştırmak, veri akışını otomatikleştirmek, doğrulayıcıyla ilk ilişkiyi kurmak ve kendi kıyas performansını öğrenmektir. İlk uygulama dönemine girildiğinde bu işleri yapmaya başlayan şirketler, bunun bedelini hem cezayla hem de piyasadan pahalı tahsisat alarak ödeyecek.

50.000 tonun altında kalmak ETS'den çıkarır ama izleme ve raporlama yükümlülüğünü kaldırmaz.

Pilotta ücretsiz tahsisat oranı yüzde 100, ama kıyas değerinin gerisinde kalan tesis yine açık verir.