CleanTechnica yazarı: Petrol talebi ilk kez fiyata duyarlı hale geliyor olabilir

CleanTechnica'da yayımlanan bir görüş yazısında Juan Diego Celemín Mojica, küresel petrol talebinin ilk kez esnek hale geldiğini savunuyor. Yazar, Trump'ın İran'a yönelik savaşının yaklaşık 8. ayında kaleme aldığı yazıda, savaşın petrol piyasasındaki köklü bir değişimi ya yarattığını ya da ortaya çıkardığını söylüyor. Bu iddiayı daha önce başka birinin dile getirdiğini görmediği için hipotezini tartışmaya açtığını belirtiyor.

Yazarın tezi ve gerekçesi

Mojica'ya göre savaşın sonuçları artık daha net görülüyor. Beklenmedik sonuçlar arasında petrol piyasasının şaşırtıcı dayanıklılığını, Hürmüz dışında Bab-ül Mendeb, Doğu-Batı boru hattı ve küresel rafineri kapasitesi gibi birden fazla kırılma noktasının ortaya çıkmasını ve çatışmanın bölgeselleşme riskinin artmasını sayıyor.

Yazar, petrol talebinin çok uzun süredir esnek olmayan (inelastik) kabul edildiğini hatırlatıyor. Gerekçesi şu: İnsanlar gelirden ya da petrol fiyatından bağımsız olarak işe gitmek, akrabalarını ziyaret etmek ve ürün taşımak zorunda. Bu yüzden tüketim kabaca sabit kalmış, zamanla artma eğilimi göstermiş. Talep, petrol ucuzsa biraz daha hızlı, pahalıysa biraz daha yavaş artmış.

Mojica'ya göre talep tarihsel olarak yalnızca ekonomik krizde düşmüştür. Ya ekonomi başka nedenlerle yavaşlamış ve talep 2008 subprime krizinde olduğu gibi gerilemiş, ya da fiyatlar 1973 ve 1979 petrol krizlerinde olduğu gibi resesyona yol açacak kadar yükselmiştir.

Kurumların tahminleri ve 2026 düşüşü

Yazı, küresel petrol piyasasını izleyen üç ana kurumun tahminlerini karşılaştırıyor. EIA ve IEA, küresel tüketimde günlük 2 milyon varilin üzerinde düşüş öngörüyor. OPEC ise hafif bir artış öngörüyor. Mojica, ilk iki kuruma çok daha fazla güvendiğini belirtiyor.

Yazar, en güvenilir kaynaklara göre küresel petrol tüketiminin 2026'da günlük 2 ile 3 milyon varil arasında düşeceğini, bunun pandemi yıllarından bu yana ilk kez yaşanacağını söylüyor. Ona göre asıl yenilik, talebin genel bir ekonomik kriz ya da COVID gibi bir felaket olmadan düşmesi. Önceki düşüşlerin (1974–75, 1980–83, 2009, 2020) hepsinde ekonomik kriz yaşandı. Mojica, bir kriz gelse bile tüketimin resesyondan önce düşmesinin piyasada temel bir şeyin değiştiği anlamına geldiğini savunuyor.

Fiyat ve tüketim karşılaştırması

Mojica, petrol fiyatlarının taşıma ve rafineri kapasitesindeki ciddi aksaklıklar nedeniyle olması gerekenden muhtemelen daha düşük olduğunu söylüyor. Bu nedenle petrolün daha gerçek maliyeti için tüketiciye yansıyan benzin ve dizel fiyatlarını vekil gösterge olarak kullanıyor. ABD'ye ait EIA tarihsel yakıt fiyatı verilerine dayanıyor; ABD'yi fiyatları büyük ölçüde küresel koşulları izleyen küreselleşmiş bir piyasa olarak niteliyor. Enflasyona göre düzeltilmiş 4 dolar/galon eşiğinin aşıldığı dönemlere odaklanıyor ve geçmişte bu tür 4 dönem, bir de içinde bulunulan dönem olduğunu belirtiyor.

İlk dönem 1979 sonu ile 1983 sonu arası. ABD resesyona girdi ve küresel tüketim günlük 64 milyon varilden 58,8 milyon varile geriledi; bu %8,8'lik düşüş demek. Yazara göre yüksek fiyatların tüketimi çökerttiği tek dönem bu. Ekonominin petrole çok daha bağımlı olduğu bir zamanda yaşandı ve yüksek fiyatlar resesyonu tetikledi.

2005 ortası ile 2008 sonu arasında tüketim günlük 83,3 milyon varilden 86,8 milyon varile çıktı (%4,3 artış). 2008 resesyonunun ardından 2009'da tüketim günlük 84,3 milyon varile indi; bu 2008'e göre %3,1'lik düşüş. Talep 2005'e göre hâlâ yüksek olduğundan Mojica bu düşüşü yüksek yakıt fiyatlarına değil yalnızca resesyona bağlıyor.

2009 sonu ile 2014 sonu arasında küresel tüketim günlük 84,3 milyon varilden 92 milyon varile yükseldi (%9,1). 2021 sonu ile 2023 sonu arasında günlük 97 milyon varilden 102,1 milyon varile çıktı (%5,2). Mart 2026'dan bugüne geçen birkaç ayda ise tüketim geçen yıla kıyasla yaklaşık 2,5 milyon varil, yani %2,4 azaldı.

Yazarın vardığı sonuç

Mojica bu rakamlardan, yakın dönemde yüksek fiyatların (burada enflasyona göre düzeltilmiş galon başına 4 doların üzerindeki yakıt fiyatı) talep düşüşünü tetiklemediği sonucunu çıkarıyor. Bu yüzden yazar dahil birçok kişi, bugün görülen günlük yaklaşık 2,5 milyon varillik talep kaybı için fiyatların galon başına 4-5 doların çok üzerine çıkması gerektiğini düşünmüştü. Yazar, talep düşüşünün piyasadaki fiziksel kısıtlardan da kaynaklandığını kabul ediyor. Vurgusu şu noktada: Bu kısıt göz önüne alındığında, piyasayı dengelemek için gereken talep kaybını yaratmak üzere fiyatların çok daha yükselmesi gerektiği düşünülmüştü.

Yazara göre 2005, 2020 ve 2021'de yıllık talep artışı gören aynı fiyat düzeyi, 2026'da talebi çökertmeye yetti. Bulduğu tek açıklama, petrol talebinin 2026'da fiyatlardan çok daha fazla etkilenir hale gelmesi. Mojica, bunun uzun süredir piyasa gerçeği olmuş olabileceğini, hatta muhtemel olduğunu söylüyor; ancak uzun süreli yüksek petrol ve yakıt fiyatı dönemi yaşanmadığı için hipotez gerçekten sınanamamıştı.

Yazar, savaşın başında yayımladığı "Echoes of the Past" yazısına atıf yapıyor. Orada, 2020'lerdekiler kadar büyük ve karmaşık iki petrol krizinin son görüldüğü dönemde piyasanın kalıcı biçimde değiştiğini yazmıştı: Onlarca yıl artan kişi başı petrol tüketimi sabitlenmiş, ekonominin petrol yoğunluğu ise kalıcı bir düşüş eğilimine girmişti. Mojica o yazıda, fiyatlar yüksek kalırsa kişi başı talebin düşebileceğini, petrol yoğunluğunun sıfıra doğru gidebileceğini ve toplam talebin yakında gerilemeye başlayabileceğini savunduğunu belirtiyor. Yedi ay önce bu talep düşüşünün fiyatlar 2022 veya 2012'dekinin çok az üzerindeyken yaşanabileceğini düşünmediğini ekliyor.

OPEC'in eşiği

Mojica, OPEC'in "ideal" petrol fiyatının sıkça 90'lı ya da 100'lü dolarlar olarak anıldığını, varil başına 120 dolara gelindiğinde talep kaybının görülmeye başladığını belirtiyor. Analizi doğruysa bu eşiğin aşağı kaydığını, yakında talep kaybının 90, sonra 80, sonra 70 dolar gibi düzeylerde başlayacağını savunuyor.