Finlandiya Posiva'ya Onkalo işletme lisansı verdi; devreye alma için STUK denetimi gerekiyor

Finlandiya hükümeti, Posiva'ya kapsülleme tesisi ile Onkalo nihai bertaraf tesisi için işletme lisansı verdi. World Nuclear News'in aktardığına göre hükümet, kararı Radyasyon ve Nükleer Güvenlik Kurumu'nun (STUK) görüşünü dikkate alarak aldı. Posiva, lisansın üretim işletmesine hemen başlanacağı anlamına gelmediğini açıkladı.

Başvuru süreci ve lisansın kapsamı

Posiva, işletme lisansı başvurusunu ve ilgili bilgileri 30 Aralık 2021'de Ekonomik İşler ve İstihdam Bakanlığı'na sundu. Şirket, Mart 2024'ten 2070 sonuna kadar uzanan bir dönem için lisans talep ediyordu. Kapsülleme ve nihai bertaraf tesisleri, TVO'nun Olkiluoto ve Fortum'un Loviisa nükleer santrallerinde oluşan kullanılmış yakıt için tasarlandı.

Hükümetin karar verebilmesi için STUK'un olumlu görüşü ön koşuldu. STUK, Posiva'nın yeterli malzeme sunduğu sonucuna varınca incelemeye Mayıs 2022'de başladı. Bakanlık başlangıçta görüşün 2023 sonuna kadar verilmesini istemişti. Daha sonra bu süreyi kademeli olarak Haziran 2026 sonuna kadar uzattı. STUK güvenlik değerlendirmesini 4 Ağustos'ta yayımladı. Kurum, tesisin Nükleer Enerji Kanunu ve Kararnamesi'ndeki güvenlik gereklerini karşıladığını belirtti. Radyasyon ve nükleer güvenlik açısından işletme lisansı verilmesine engel bulunmadığını da ekledi.

Lisans, Posiva'nın Olkiluoto ve Loviisa santrallerinde oluşan en fazla 6.500 tonluk uranyum (tU) kullanılmış nükleer yakıtı bulundurmasına, işlemesine, depolamasına ve bertaraf etmesine izin veriyor. Bu miktar yaklaşık 3.300 bertaraf kanistrine karşılık geliyor. İşletme tam oturduğunda tesiste yılda en fazla 60 kanister bertaraf edilmesi planlanıyor.

Lisans koşulları, kapsülleme ve bertaraf tesislerinde ile ortaklar TVO ve Fortum'un nükleer tesislerinin işletmesi ve söküm sürecinde oluşan düşük ve orta seviyeli radyoaktif atık için de izin tanıyor. Bu atığın toplam hacmi 3.000 metreküpü aşamayacak. Bunun en fazla 1.500 metreküpü nihai bertaraf için ayrılabilecek. Lisans ayrıca Finlandiya'da oluşan bazı diğer radyoaktif atıkların ve nükleer malzemelerin sınırlı ölçüde nihai bertarafına da izin veriyor. Bunlar arasında sağlık ve araştırma kurumlarında oluşan bazı radyoaktif atıklar var.

Posiva'ya göre nihai bertaraf faaliyetlerinin 2120'li yıllara kadar sürmesi öngörülüyor. Ardından depo geri doldurulup kapatılacak. Tesis kapatıldıktan sonra kullanılmış yakıtın sorumluluğu, Nükleer Enerji Kanunu uyarınca Devlete geçecek. Posiva, nihai bertaraf faaliyetleri için gerekli veri setlerini belirlemek ve saklamakla yükümlü. Böylece bu veriler, tesis kapatıldıktan sonra Devletin kullanımına sunulacak.

Devreye alma şartları ve açıklamalar

Hükümetin lisans kararına rağmen Posiva, STUK denetimi yapılmadan tesisi işletmeye başlayamaz. STUK, tesis devreye alınmadan önce Nükleer Enerji Kanunu'nun 20. maddesinde belirtilen denetimi yaparak güvenli işletmenin tüm koşullarının karşılandığını doğrulayacak. Posiva ayrıca lisansın verilmesinden itibaren on yıl içinde STUK'a periyodik güvenlik değerlendirmesi ve güncellenmiş uzun vadeli güvenlik gerekçesi sunmak zorunda. Tesisin işletilmesi sırasında da nükleer enerji mevzuatı gereği periyodik güvenlik değerlendirmeleri yapılacak.

Posiva, nihai bertaraftan önce devreye alma aşamasını tamamlayacağını açıkladı. Gerekli test ve denetimlerin STUK tarafından da doğrulanıp onaylanması gerekiyor. Şirket, başlangıç için bu aşamada ayrıntılı bir takvim vermedi.

İklim ve Çevre Bakanı Sari Multala, Finlandiya'nın güçlü güvenlik kültürünün temiz enerji üretiminin temelini oluşturduğunu söyledi. Nükleer enerjinin inşasından kullanılmış yakıtın nihai bertarafına kadar güvenli ve sorumlu kullanımını nesiller arası bir sorumluluk olarak niteledi. Multala, 40 yılı aşkın sistematik çalışmanın ardından Finlandiya'nın dünyada kullanılmış nükleer yakıt için ilk nihai bertaraf tesisini devreye alacağını belirtti.

Posiva ise kararın 40 yılı aşkın süredir devam eden bir sürecin yeni bir aşamasının başlangıcı olduğunu açıkladı. Şirket, artık yüzyılı aşkın sürecek üretim işletmesine geçeceğini söyledi. Posiva Başkanı ve CEO'su Ilkka Poikolainen, günün Posiva ve Finlandiya için büyük ve tarihi bir gün olduğunu belirtti. İşletme lisansının ön koşullarının kapsamlı uzmanlığın yanı sıra toplumun istikrarı ve işletme ortamının öngörülebilirliği olduğunu söyledi. Poikolainen, yalnızca güvenli nihai bertarafın mümkün olduğunu ve son aşamaların da özenle tamamlanacağını ifade etti. Böyle bir toplam çözümün tek bir kuruluşça ve birkaç yılda kurulamayacağını da dile getirdi. Çözümün arka planında toplumun ileri görüşlü kararları, bağımsız düzenleyici denetim, sahiplerin güçlü bağlılığı ve geniş bir uzman grubunun çalışmaları olduğunu söyledi.

Depo tasarımı ve proje geçmişi

World Nuclear News'e göre derin jeolojik depo, yüksek aktiviteli radyoaktif atığı kalıcı olarak bertaraf etmek için inşa edilen, yüksek mühendislikli yeraltı kasaları ve tünellerinden oluşan bir ağ. Amaç, zararlı radyasyon seviyelerinin yüzey ortamına ulaşmamasını sağlamak. İsveç, Fransa, Birleşik Krallık ve ABD de bu seçeneği izliyor.

Posiva'ya göre Onkalo'da kullanılmış yakıt yaklaşık 450 metre derinlikte ana kayaya yerleştirilecek. Bertaraf sistemi; sıkıca kapatılmış demir-bakır kanister, kanisteri saran bentonit tampon, şişebilen kilden yapılmış tünel dolgu malzemesi, tünel ve mekanların sızdırmazlık yapıları ile çevreleyen kayadan oluşuyor. Şu anda üzerinde çalışılan ilk nihai bertaraf tüneli yaklaşık 330 metre uzunluğunda. Tünelde sondajla açılmış toplam yaklaşık 30 yerleştirme deliği bulunacak.

Posiva, lisans verilmeden önce, Ağustos ayının sonlarında ilk yerleştirme deliğinin açılmasına başlandığını duyurdu. Delik, Deposition Hole Boring Machine (DHBM) ile 400 metrenin üzerindeki derinlikte, 1,9 milyar yıllık Olkiluoto ana kayasında açılmaya başlandı. Daha önce kazılmış bir nihai bertaraf tünelinin zeminine dikey olarak açılıyor. Tamamlandığında derinliği 8,4 metre, çapı 1,75 metre olacak.

Posiva, nihai bertaraf tesisinin 100 yıllık işletme süresi boyunca 100 yerleştirme tüneli kazılacağını tahmin ediyor. Bu tünellerin toplam uzunluğunun yaklaşık 35 kilometre olacağı hesaplanıyor. Her tünelin azami uzunluğu 350 metre, yüksekliği yaklaşık 4,5 metre, genişliği yaklaşık 3,5 metre olacak.

Proje geçmişine bakıldığında, Eurajoki'deki saha 2000 yılında seçildi. Saha, Olkiluoto nükleer santraline yakın. Finlandiya parlamentosu, depo projesine ilişkin ilke kararını ertesi yıl onayladı. Fortum ve TVO'nun ortak sahibi olduğu Posiva, inşaat lisansı başvurusunu Aralık 2013'te Çalışma ve Ekonomi Bakanlığı'na sundu. Şirket, Olkiluoto'daki kayayı inceledi. Başvuruyu, deponun temelini oluşturmak üzere genişletilecek Onkalo yeraltı laboratuvarının sonuçlarından yararlanarak hazırladı.

Hükümet inşaat lisansını Kasım 2015'te verdi. Depo inşaat çalışmaları bir yıl sonra başladı. Posiva, Temmuz 2022'de ilk beş gerçek bertaraf tünelinin kazısının tamamlandığını duyurdu. Kazısına Mayıs 2021'de başlanan bu tünellerin toplam uzunluğu yaklaşık 1.700 metre.